Oświęcimski Zamek

1872 - Drzeworyt K.Sosińskiego według rysunku Ludwika Łepkowskiego

Najstarsze, udokumentowane korzenie historii wzgórza zamkowego sięgają     XI w. Wówczas to, istniała osada rolnicza złożona z kilku chat. Na przełomie XI i XII wieku znaczna część osady uległa spaleniu. Po tym pożarze został ulokowany na wzgórzu gród. Pierwsze źródłowe zapiski o nim sięgają roku 1179, kiedy to nastąpiło wyłączenie kasztelani oświęcimskiej spod jurysdykcji krakowskiej i przekazanie jej we władanie książąt opolsko-raciborskich. Książę krakowski Kazimierz Sprawiedliwy nadał kasztelanię oświęcimską swojemu bratankowi, Mieszkowi Plątonogiemu  księciu opolskiemu, z przeznaczeniem dla jego syna Kazimierza. Źródła podają, że książę Kazimierz I przebudował i umocnił zamek w Oświęcimiu. Z okresu panowania tego władcy zachowały się ślady najstarszego muru ziemno – drewnianego otaczającego wzgórze zamkowe.

W 1241 roku gród oświęcimski został zniszczony przez Tatarów. Książę opolsko - raciborski, Mieszko II Otyły, odbudował zamek oraz częściowo otoczył wzgórze zamkowe murem obronnym.

Na początku XIV wieku Oświęcim stał się stolicą nowo utworzonego księstwa oświęcimskiego, a pierwszym piastowskim księciem, który zamieszkał w zamku był Władysław, syn Mieszka I cieszyńskiego. W tym okresie zamkiem zarządzał starosta jednak opieka nad zamkiem leżała w kompetencjach burgrabiego.   W 1416r. funkcję tą sprawował Jan Sycz. Za uzbrojenie zamku odpowiadał puszkarz –według źródeł jednym z takich urzędników był Jan z Oświęcimia. Zamek oświęcimski największą świetność przeżywał za panowania księcia Kazimierza: „...Otoczony był Sołą  na kształt fosy, nad którą książęcy młyn wodny ciągle był w ruchu...”

Ostatnim z linii Piastów oświęcimskich był książę Jan IV, który w 1454r. sprzedał księstwo oświęcimskie królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi za 50 tysięcy groszy szerokich praskich. Od tej chwili zamkiem oświęcimskim zarządzali starostowie królewscy .

1878 - Drzeworyt P.Boczkowskiego

Ze względu na brak źródeł, nie wiadomo jak dokładnie wyglądał zamek książęcy. Przypuszczalnie był dość okazałym budynkiem, gdyż gościł w swych murach wielu znamienitych gości:

1454r. - Elżbieta Rakuszanka, przyszła żona Kazimierza Jagiellończyka

1471r. - królewska para – Kazimierz Jagiellończyk i jego żona Elżbieta, oraz ich syn – królewicz Władysław, jadący do Pragi, gdzie uznano jego prawo do korony czeskiej.

Średniowieczny zamek spłonął w 1503 r. wraz z kościołem parafialnym i znaczną częścią miasta. Odbudowano go w ciągu 5 lat na polecenie króla  Aleksandra Jagiellończyka. Zgodnie z decyzją króla starosta oświęcimski Jan Jordan przystąpił do odbudowy - źródła wspominają że:

1508 kryto dachy zabudowań zamkowych, sprowadzono szyby i błony do okien

1509 -1511 prowadzono prace budowlane w łaźni i alkierzu zamkowym

1511 - 1512 wzniesiono basztę przed zamkiem

1512 - 1513 nadbudowano piętro wieży

1513 - 1514 pracowano przy wałach wokół zamku,

w latach 20-tych XVI wieku wzniesiono kaplicę na dziedzińcu zamkowym, studnię oraz mieszkanie podstarościego.

1525 - 1534 trwały prace budowlane przy budowie kamiennego muru obwodowego. 

Z tego okresu do dziś zachowany jest fragment  muru obronnego z basteją    w północno-wschodniej części wzgórza oraz najstarsza południowa część obecnego budynku zamkowego.

Plan Wnetrza

W 1510r. w odbudowanym już zamku gościł poseł papieski – tzw. legat posłany

1518r. przyszła królowa Polski – Bona Sforza d` Aragona

1543r. pierwsza żona Zygmunta Augusta – Elżbieta Habsburżanka

1574r. król Henryk Walezy – uciekający z Polski, aby zostać królem Francji 

Na początku XVII wieku zamek znów spłonął. W czasie odbudowy poszerzono budynek  przesuwając ścianę wschodnią o około dwa metry. W 1655r. w czasie „potopu” szwedzkiego zamek  został zdobyty i spalony przez Szwedów. Od tego czasu stopniowo popadał w ruinę i mimo uchwały sejmowej nakazującej pilne prace remontowe nigdy już nie odzyskał dawnej świetności.

W 1765r. przeprowadzono lustrację zamku – opis świadczy o fatalnym stanie budynków i murów obronnych:

„…Wchodząc do zamku jest most z dylów,    z tego brama z wrotami podwójnemi (...).
Za temi drzwiami ciągnie się mur z oboch stron ku dziedzińcowi, porysowany (...), na dziedzińcu archiwum ksiąg grodzkich, drzwi do niego żelazne z zamkiem(...) okno jedno
z ołowiu z kratą żelazną(...). Dalej kuchnia (...), spiżarnia z zamknięciem, (...) stamtąd schody drewniane ciągnące się na drugą kondygnacyją gdzie ganek drewniany (...). po prawej stronie
pokój, w którym okno taflowe, piec kaflowy (...). Dalej sala (...), w tej sali mur porysowany.
Po tym kaplica spustoszała. Dalej izdebka (...). Wieża w narożniku murowana…”

Z tych budynków jedynie wieża obronna, prawie niezmieniona, przetrwała następne stulecia.

W latach 1805 i 1813 miały miejsce dwie katastrofalne w skutkach powodzie. Soła przesunęła swoje koryto pod samo wzgórze zamkowe, którego spora część – razem z budynkami i murami obronnymi – runęła do wody. Jak podaje ówczesny kronikarz – Jan Nepomucen Gątkowski - rzeka Soła rozcięła wzgórze zamkowe na pół . W tym czasie w zrujnowanym zamku i wieży urządzono skład soli. Kilka lat później władze austriackie przeznaczyły zamek do rozbiórki – jednak na licytacji wykupił go Kajetan Russocki. W zamku urządził kancelarię dominialną i urząd pocztowy. Zamek odziedziczyła po nim córka – Leokadia Dąbska, której dzieci sprzedały później zadłużony budynek kupcom żydowskim: Landauowi, Schnitzerowi i Schonkerowi. Nowi właściciele urządzili w nim składy handlowe.

W 1904 roku kolejnym właścicielem wzgórza został Karol Kaszny, który przeprowadził remont budynków. Zamek został wówczas podwyższony o jedną kondygnację, a na ścianie wschodniej umieszczono kamienną tarczę ze stylizowanym orłem piastowskim. W dolnej partii zamku urządził winiarnię   i piwiarnię, a na piętrze pokoje hotelowe dla przyjezdnych gości.

W 1910r. Kaszny wydzierżawił budynek nowo powstałemu Starostwu Oświęcimskiemu. Kolejnym właścicielem zamku został Jakub Haberfeld, który urządził w nim skład wódek i win ze swojej fabryki.

W 1926r. zamek został wykupiony przez Wydział Powiatowy w Białej Krakowskiej. W latach 1929 – 1931 przeprowadzono kapitalny remont zamku. Między wieżą a budynkiem zamkowym, w miejscu parterowej zabudowy, wzniesiono dwupiętrowy budynek z ryzalitem zwieńczonym attyką. Na jej szczycie umieszczono metalowego orła w koronie. Po tym remoncie w zamku utworzono siedzibę samorządowego powiatu oświęcimskiego, który działał tylko do 1932r. Później zamek wystawiono na sprzedaż, jednak do 1939 roku nikt go nie wykupił.

1930 - Zdjęcie na widokówce

W czasie II wojny światowej swoją siedzibę miały w zamku niemieckie władze okupacyjne.

W okresie powojennym do lat 90-tych XX wieku zamek najczęściej przeznaczony był na siedzibę różnych urzędów: Urząd Gminy Zbiorowej, Powiatowa Rada Narodowa, w latach 1975 - 1987 – Urząd Miasta Oświęcim,

do roku 2000 Powiatowy Urząd Pracy .

Od 1993r. w zamku mieściły się Zbiory Historyczno – Etnograficzne Oświęcimskiego Centrum Kultury.

W latach 1999 - 2000 wyburzono klatkę schodową pomiędzy wieżą a zamkiem.

W 2004 roku Urząd Miasta Oświęcim przeprowadził, przy wsparciu dotacji ze środków unijnych,  kapitalny remont zabytku, który zakończył się w 2006r.

Z dniem 01.01.2010r. zamek oświęcimski zgodnie z Uchwałą Rady Miasta Oświęcim stał się siedzibą muzeum - Muzeum Zamek w Oświęcimiu.

2010 - Zamek Oświęcimski